نويسنده: محمدجواد جزيني

سه روز بعد از اين كه صدام حسين رئيس جمهور وقت عراق در مقابل دوربين‌هاي تلويزيوني معاهده 1975 الجزاير را پاره كرد، ارتش عراق حمله گسترده‌اي را به مرزهاي ايران آغاز كرد و جنگي شروع شد كه هشت سال ادامه پيدا كرد. اين جنگ در تاريخ دويست ساله ايران بي‌سابقه بود. جنگي طولاني و گسترده كه خسارت‌هاي فراواني برجاي گذاشت. اين جنگ تاثيرات زيادي در حوزه‌هاي مختلف اقتصادي، سياسي، نظامي و فرهنگي داشت.
در طول سالهاي جنگ و بعد از آن در حوزه كتاب آثار متنوعي به چاپ رسيد كه به توصيف و تحليل و نقل و نقد اين حوادث پرداخته است. اين كتاب‌ها در حوزه‌هاي متنوع سياسي نظامي اجتماعي ادبي و... به شرح ابعاد و زواياي هشت سال جنگ، مقاومت‌ها و ويراني‌ها وپيامدهاي آن پرداخته است. طبق آمارهاي رسمي منتشر شده‌ از سال1359 تاشهريور 1381 يك هزار و شش صدو هفتادو هفت عنوا ن كتاب منتشر شده‌ است.(1)
در اين پژوهش كه با هدف تحليل محتوايي كتابهاي‌ منتشر شده‌ درباره خرمشهر انجام شده‌است‌. كارنامه بيست ودو سال نشر كتاب درباره‌ خرمشهر از شهريور 1359 تا شهريور 1381 مورد بررسي قرار گرفته است .(2)
خرمشهر از نخستين شهرهايي بود كه در معرض حمله دشمن قرار گرفت. به همين دليل اين شهربه نوعي سر آغاز تاريخ جنگ به حساب مي‌آيد.حماسه پرشور مقاومت‌هاي مردمي در برابر دشمن ودر نهايت اشغال و باز پس‌گيري آن، خرمشهر را به پايتخت و مركز جنگ تبديل كرد. از همين رو در همه‌ي كتاب‌هاي نوشته شده در باره جنگ به خرمشهر پرداخته شده است. اما در اين بررسي، تنها كتاب‌هايي مورد توجه قرار گرفته است كه حد اقل بخشي از آن مستقيماً به خرمشهر پرداخته است. از يك هزار و شش صدو هفتادو هفت عنوان كتاب منتشر شده‌ در حوزه دفاع مقدس سي صد و نوزده عنوان كتاب مستقيماً به خرمشهر پرداخته‌اند.
نخستين كتاب منتشر شده در باره خرمشهر كتاب "يادواره‌ دو مجاهد شهيد در جنگ‌ تحميلي‌ با كفار بعثي‌ برادر شهيد احمد سليماني‌ و برادر شهيدمجيد سليماني" است كه در شهر قم و توسط سازمان‌ مجاهدين‌ انقلاب‌ اسلامي در سال 1359در40 صفحه منتشر شده است. كتاب‌ شامل‌ زندگينامه‌ و وصيّتنامه‌هاي‌ دو برادر است‌. در زندگينامة‌ احمد سليماني‌ چند نامه‌ از شهيد چاپ‌ شده‌است‌ كه‌ يكي‌ از آنها خطاب‌ به‌ خواهران‌ كميتة‌ امداد است اومورد اصابت‌ گلوله‌ تك‌ تيرانداز قرار مي‌گيرد و در راه‌ به‌ شهادت مي‌رسد. در قسمت‌ بعدي‌ كتاب‌، پس‌ از شرح‌ زندگاني‌ مجيد سليماني‌ و ذكر وصيّتنامه‌اش‌ نحوه‌ شهادت‌ او شرح‌ داده‌مي‌شود.او در سر پل‌ ذهاب‌ مشغول‌ به‌ خدمت‌ بود كه‌ به‌ جبهة‌ خرّمشهر فراخوانده‌ مي‌شود ودر يكي‌ از همين‌ ميدان‌هاي‌ مين‌ در اثر انفجار تله‌ انفجاري‌ به‌ شهادت‌مي‌رسد.
از پر كاربردترين قالب‌هاي نگارشي در حوزه كتاب خرمشهر ادبيات داستاني است. جلوه‌هاي مقاومت شهري ، مظلوميت مردم غير نظامي، آوارگي‌ها، مقاومت‌هاي مردم اين شهرو تلاش جمعي مردم براي آزادسازي دوباره خرمشهر به عنوان قله پيروزي‌هاي جنگ همواره دستمايه بسياري از داستان نويسان بوده است. از نخستين كساني كه در باره خرمشهر نوشت "پرويز مسجدي‌" بود او در كتاب "روزهاي‌ مقاومت‌ در خرمشهر "دربارة‌ «درگيري‌‌هاي مردم با دشمن‌ ،حملة‌ تانكها، روزهاي‌ مقاومت‌ و درگيري‌ در كوي‌ طالقاني‌ خرّمشهر و خارج‌ كردن‌ زنان‌ و كودكان‌ از ميان‌ آتش‌ دشمن‌» مي‌نويسد

.
" قاضي‌ ربيحاوي" از ديگر داستان نويسان جنوبي بود كه دربارة‌ خرمشهر نوشت.او در مجموعة‌ داستان‌ "خاطرات‌ يك‌ سرباز" از پيرمردي‌ مي‌گويد كه‌ در خرّمشهر خادم‌ مسجد است‌ و عراقي‌ها دخترش‌ را به‌ گروگان‌ گرفته‌اند. «جسد» داستان‌ جسد سربازي‌ است‌ كه‌ به‌ پشت‌ جبهه‌ حمل‌ مي‌شود. چون‌ اين‌ سرباز بدون‌ اجازه‌ در جبهه‌ مي‌جنگيده‌است‌، در بازرسي‌، ابتدا اجازه‌ بردن‌ جسد را نمي‌دهند، ولي‌ بعد هم‌ كه‌ اجازه‌ داده‌ مي‌شود،ماشين‌ خاموش‌ شده‌، ديگر روشن‌ نمي‌شود. «يك‌ روز مه‌ گرفته‌» داستان‌ سربازي‌ است‌ كه‌ براي‌ دوست‌ مريض‌اش دنبال‌ شير مي‌گردد و به‌ سراغ‌ پيرمردي‌ مي‌رود كه‌ يك‌ بز دارد. ولي‌ پيرمرد و بزش‌ نيز مرده‌اند. «در كمپ‌آنها» حكايت‌ ماجراهايي‌ است‌ كه‌ در كمپ‌ جنگ‌زده‌ها مي‌گذرد. كمپي‌ كه‌ ژاپني‌ها برجاي‌ گذاشته‌ و فرار كرده‌اند واكنون‌ در اختيار خانواده‌اي‌ جنگ‌زده‌ است‌. «مواجهه‌» داستان‌ گفت‌ و گوي‌ يك‌ سروان‌ و يك‌ سرباز دربارة‌ بدي‌ جنگ‌است‌. سروان‌ مي‌رود و سرباز حيران‌ مي‌ماند كه‌ آيا به‌ سوي‌ شهر برود يا به‌ سوي‌ اردوگاه‌.
"قاسمعلي‌ فراست‌" هم از ديگر داستان نويساني بودكه دربارة‌ خرمشهر نوشت.اودر مجموعه‌ داستان "‌خانه‌ جديد" حكايت‌ يك‌ رزمندة‌ خرّمشهري‌ را مي‌گويدكه‌ پس‌ از محاصره‌شهر توسّط‌ دشمن‌ و تخريب‌ خانه‌ها، به‌ خانة‌ خود رفته‌، آلبوم‌ عكسهاي‌ خانوادگي‌ را پيدا مي‌كند و با تماشاي‌عكسها به‌ ياد گذشته‌ها مي‌افتد كه‌ دوستانش‌ او را براي‌ اجراي‌ پاتك‌ صدا مي‌كنند. «گلاب‌ خاتون‌» نيز حكايت ‌مادري‌ است‌ كه‌ يادگار قاسم‌، (شهيد مفقودش‌) را نگه‌ داشته‌است‌ و با آن‌ راز و نياز مي‌كند. او به‌ گلزار شهدا مي‌رود ودر آنجا بر سر قبر يك‌ شهيد غريب‌، آرامش‌ خود را باز مي‌يابد
"غلامرضا عيدان"‌‌ از ديگر داستان نويسان جنوبي بود كه دربارة‌ خرمشهر نوشت. "شبي‌ تا صبح" داستان‌ دو جوان‌ رزمندة‌ خرمشهري‌ به‌ نامهاي‌ «عظيم‌» و «برناس‌» است‌ كه‌ در كودكي‌ همبازي‌بوده‌اند و اكنون‌ از سرزمين‌ خود دفاع‌ مي‌كردند. و... شب‌ عمليات‌، ابتدا عظيم‌ و سپس‌ برناس‌ كشته مي‌شوند. داستان‌رودا، حكايت‌ مادري‌ است‌ كه‌ در اوايل‌ حملة‌ دشمن‌ به‌ شهر، دختر رزمنده‌‌اش را با دستهاي‌خود به‌ خاك‌ مي‌سپارد.
"هادي‌ خرمالي" ‌در مجموعه‌ داستان‌" عشق‌ را بيرون‌ مي‌كنند" رزمنده‌اي‌را نشان مي‌دهد كه قبل‌ از عمل‌ جراحي‌، باتركشهاي‌ درون‌ بدن‌ خود صحبت‌ مي‌كند. پزشك‌ و پرستار فكر مي‌كنند كسي‌ در اتاق اوست‌ و پس‌ از فهميدن‌واقعيت‌، مي‌خندند. در «نامة‌ دوست‌»، پسر جنگ‌زده‌اي‌، با خواهر و پدرش‌ از خرّمشهر به‌ تهران‌ آمده است‌. همه‌ باآنها مهربانند. او پس‌ از آزادي‌ خرّمشهر و اتمام‌ جنگ‌، به‌ خرّمشهر بازگشته‌، در نامه‌اي‌ كه‌ براي‌ دوستان‌ خودمي‌نويسد، از ايّام‌ خوب‌ خود با آنها ياد مي‌كند. «مترسك‌»، داستان‌ پيرمردي‌ است‌ كه‌ به‌ يك‌ مترسك‌ علاقة‌ زيادي‌دارد. مردم‌ مي‌پندارند او ديوانه‌ است‌. تا اين‌ كه‌ مهندسي‌ از پيرمرد خواهش‌ مي‌كند كه‌ مترسك‌ را بردارد تا او درآنجا جادّه‌ بسازد و پيرمرد رازش‌ را به‌ او مي‌گويد: مترسك‌ را «صالح‌دوست‌»، كه‌ در جبهه‌ شهيد شده‌، برايش ساخته است‌ و پيرمرد، با ديدن‌ مترسك‌، هميشه‌ به‌ ياد اوست‌. داستان‌ «نيش‌ زنبور» در ارتباط‌ با جنگ‌ نيست‌.
"فاطمه‌ حسن‌وند" هم در مجموعه‌ داستان "فردا" و در داستان ‌«در پادگان‌ دژ»، پاسداري‌ با يك‌ تانك‌ غنيمتي‌ را به تصوير مي‌كشد كه خواهران‌ امدادگر مقيم‌ خرّمشهر را (كه‌ در زمان‌ تجاوز عراق به‌ خرّمشهر، به‌ رزمندگان‌ كمك‌ مي‌كردند در لحظاتي‌كه‌ تانك‌ عراقي‌ قصد شليك‌ به‌ آنها را دارد، نجات‌ مي‌دهد. در «مادرانه‌»، مادري‌ پس‌ از سيزده‌ سال‌، پسرمفقودالاثرش‌ را در خواب‌ مي‌بيند كه‌ نشاني‌ خود را به‌ مادر مي‌دهد. مادر به‌ مقّر نگهداري‌ اجساد شهداي‌ تفحّص‌مي‌رود و او را، كه‌ تنها چند استخوان‌ است‌، با نشاني‌ ويژه‌اش‌ مي‌يابد. داستان نويسان ديگري ازجمله مريم‌ جمشيدي در مجموعه "باد و باران"‌ ، "حسينعلي‌ جعفري"‌ در مجموعه "ماه‌ تمام‌ بود"، راضيه‌ تجار در مجموعه "جايي‌ كه‌ آسمانش‌ آيينه‌ كاريست‌" ، فيروز زنوزي‌ جلالي‌ در مجموعه‌هاي "روزي‌ كه‌ خورشيد سوخت‌" و "حضور" ، احمد شاكري‌ در مجموعه "سرزمين‌ پدري"، بيژن‌ نجدي‌ در مجموعه داستانهاي‌ ناتمام‌ و‌ مجموعه‌هاي ديگري مثل "حته‌، شط‌ و مرداب" از يوسف‌ عزيزي‌بني‌طرف "عشق‌ را باور كنيم‌؟" از علي‌ فرخ‌مهرو...
از نخستين كساني كه در باره خرمشهر نوشت قاسمعلي‌ فراست‌ است كه در سال‌ 1363رمان "نخل‌هاي‌ بي‌ سر" را نوشت. اين رمان داستان‌ دلاوراني‌ است‌ كه‌ در فتح‌ خرّمشهر جان‌ باختند. ناصر، فرزند بزرگ‌ خانواده‌، با شروع‌ جنگ‌،رضايت‌ پدر و مادر را مي‌گيرد و به‌ جبهه‌ مي‌رود. يك‌ بار مجروح‌ شده و مجبور مي‌شود كه‌ مدّتي‌ در بيمارستان‌باقي‌ بماند، ولي‌ قبل‌ از فرا رسيدن‌ زمان‌ ترخيص‌‌، با اصرار از بيمارستان‌ بيرون‌ آمده‌، به‌ سوي‌ خرّمشهر ـ مي‌شتابد. عمليات‌ فتح‌ خرّمشهر آغاز مي‌شود. سوم‌ خرداد فرا مي‌رسد. مادر ناصر منتظر تلفن‌ناصر و در حال‌ خواندن‌ قرآن‌ است‌ كه‌ تلفن‌ به‌ صدا در مي‌آيد. مادر گوشي‌ را برمي‌دارد. صالح‌، يكي‌ از همرزمان‌ناصر، مي‌گويد: «تا چند دقيقة‌ ديگر همة‌ ايران‌، شايد هم‌ همة‌ دنيا، خواهند فهميد كه‌ خرّمشهر آزاد شده‌ است‌». مادر در حال‌ خنده‌، اشك‌ مي‌ريزد. مي‌خواهد سخن‌ بگويد، امّا شادي‌ امانش‌ نمي‌دهد. بريده‌ بريده‌ مي‌گويد: «ديگه‌حالا اگر ناصر هم‌ شهيد بشود غمي‌ ندارم‌» و از آن‌ طرف‌، صالح‌ مي‌گويد كه‌: «پس‌ ... ناصر هم‌ شهيد شده‌است‌».
"قاضي‌ ربيحاوي"‌ از ديگر داستان نويسان جنوبي بود كه دربارة‌ خرمشهر رمان نوشت او در رمان "گيسو" داستان مردي را مي‌گويد به نام اردشيركه ناخواسته‌ توسّط‌ دوستانش‌ به‌ مسائل‌ سياسي‌ كشيده‌ شده‌ است‌. پس‌ از تحمّل‌ مدّتي‌ زندان‌،از گذشتة‌ خود پشيمان‌ شده‌ و به‌ فكر خودكشي‌ افتاده‌ است‌. فردوس‌ ـ همسرش‌ ـ سعي‌ دارد با متوسّل‌ شدن‌ به‌وجود فرزندشان‌، زندگي‌ او را تغيير دهد. در همين‌ زمان‌، مينو (خواهر دوست‌ دختر قديمي‌ اردشير) پيدا مي‌شود.او از اهالي‌ خّرمشهر و جنگ‌زده‌ است‌ و به‌ سبب‌ اختلاف‌ با همسر خويش‌، توان‌ ادامة‌ زندگي‌ با او را ندارد. وجود او برمشكلات‌ اردشير مي‌افزايد. بهمن‌، (دايي‌ فردوس‌) كه‌ رزمنده‌ و جانباز است‌، سعي‌ مي‌كند با نصيحتهاي‌ خويش‌اردشير را نجات‌ دهد. مينو خود را مي‌كشد. اردشير نيز بارها اقدام‌ به‌ خودكشي‌ مي‌كند، ولي‌ موفّق‌ نمي‌شود. درپايان‌، اردشير با عشق‌ سابق‌ خود، (فرخنده‌؛ كه‌ خواهر مينو است‌) روبه‌ رو مي‌شود و از او مي‌خواهد باهم‌ ازدواج‌كنند. ولي‌ فرخنده‌ كه اكنون‌ دختري‌ به‌ نام‌ گيسو دارد ـ اگرچه‌ شوهرش‌ مدّتها پيش‌ فوت‌ كرده‌است‌ ـ قبول‌ نمي‌كندتا با اردشير زندگي‌ جديدي‌ را از سرگيرد.
"كاوه‌ بهمن" هم در رمان‌ «جنگي‌ كه‌ بود» داستان‌ زندگي‌ دو جانباز به‌ نامهاي‌ رضا و حبيب‌ را روايت مي‌كند‌. حبيب‌ معلول‌ است‌ و با ويلچر ‌حركت‌ مي‌كند و رضا نيز دو چشم‌ خود را در جبهه‌ از دست‌ داده‌است‌. جنگ‌ به‌ پايان‌ رسيده‌ و اوضاع‌ تغييركرده‌است‌. در جريان‌ داستان‌، رضا به‌ ياد دوران‌ كودكي‌ خود مي‌افتد. مرگ‌ مادر، گم‌شدن‌ خواهر و پدرش‌ را هنگام‌حملة‌ عراقي‌ها به‌ خرّمشهر به‌ ياد مي‌آورد. همچنين‌، مقاومت‌ مردم‌ و مسلّح‌ شدن‌ آنها در تلاش‌ براي‌ دفاع‌ از كشوررا به‌ خاطر مي‌آورد. حالا، پس‌ از جنگ‌، رضا به‌ دنبال‌ خواهرش‌ زهرا به‌ تهران‌ آمده‌است‌ و بالاخره‌ قبر پدرش‌ رامي‌يابد. تميز بودن‌ قبر پدر، اميدي‌ را در دل‌ رضا روشن‌ مي‌كند. خواهر و برادر بالاخره‌ بر سر قبر پدر يكديگر را بازمي‌يابند و شور و شعف‌ آنان‌ از پيدا كردن‌ يكديگر و عظمت‌ اين‌ لحظات‌، رزمندة‌ ديگري‌ را كه‌ در قبرستان‌ است‌،متحوّل‌ مي‌كند و باعث‌ مي‌شود تا او هم‌ به‌ سوي‌ خانواده‌اش‌ باز گردد.
همچنين مي‌توان به"چلچله‌ها" از محمود گلابدره‌يي، در جست‌ و جوي‌ من از منيژه‌ جانقلي، "سرود مردان‌ آفتاب"‌ از غلامرضا عيدان "ضيافت‌ به‌ صرف‌ گلوله" از مجيد قيصري، كودكي‌هاي‌ زمين‌ از جمشيد خانيان‌ و... اشاره كرد.
از جمله آثار ديگري كه درباره خرمشهرنوشته شده است كتابهايي هستند كه به تحليل نظامي جنگ پرداخته‌اند. در اين آثار اغلب به توصيف و شرح عمليات و تحليل نظامي آنها پرداخته مي‌شود. همه ا ين كتاب‌ها توسط نهاد‌هاي نظامي مثل سپاه‌ پاسداران‌ انقلاب‌ اسلامي و ارتش تاليف شده‌اند.
از جمله اين آثار مي‌توان به كتاب "هجوم‌ سراسري‌، تهاجم‌ و پيشروي‌هاي‌ عمده‌ عراق" اشاره كرد. اين‌ كتاب‌، نتيجة‌ تحقيقات‌ ميداني‌ (مصاحبه‌ با رزمندگان‌ و بازگويي‌ خاطرات‌) و كتابخانه‌اي‌ (گردآوري‌ اسناد واطّلاعات‌ از منابع‌ ديگر) است‌ و در آن‌، هجوم‌ سراسري‌ و گستردة‌ دشمن‌ بعثي‌ به‌ خاك‌ ميهن‌ اسلامي‌ ما موردبررسي‌ قرار گرفته‌ است‌. تنظيم‌ اين‌ كتاب‌ به‌ صورت‌ روزشمار است‌. از جمله‌ وقايعي‌ كه‌ در اين‌ كتاب‌ در ارتباط‌ با35 روز آغازين‌ جنگ‌ و هجوم‌ سراسري‌ و پيشروي‌ دشمن‌ در خاك‌ ميهن‌ اسلامي‌ آمده‌ است‌، مي‌توان‌ از موارد زيرنام‌ برد: «سقوط‌ خرّمشهر، حصر آبادان‌، ردّ هر گونه‌ ميانجيگري‌ از سوي‌ امام‌ (ره‌) ، شكل‌گيري‌ سازماني‌ نيروهاي‌رزمندة‌ اسلام‌، ناموفّق‌ ماندن‌ هجوم‌ زرهي‌ دشمن‌ به‌ خرّمشهر» و...
كتاب «از خرّمشهرتا فاو تحليلي‌ نظامي‌، سياسي‌ از سير چهار سال‌ جنگ‌ «تيرماه‌ 61 تا مرداد 64» نيز‌ گزارش‌ تحليلي‌ چهار سال‌ جنگ‌، از زمان‌ فتح‌ خرّمشهردر خرداد 1361 تا آزاد سازي‌ دوباره‌ مهران‌در تيرماه‌ 1365 است. كتاب‌در دو فصل‌ به‌ صورت‌اجمالي‌ در هشت‌ مبحث‌ به‌ عمليات‌‌هاي مختلف و ابعاد و زواياي‌ جنگ‌ پرداخته‌است‌و نقاط‌ قوّت‌ و ضعف‌ نيروهاي‌ خودي‌ و دشمن‌، دستاوردهاي‌ نظامي‌ سياسي‌ و چگونگي‌ ارتقاء نيروهاي‌ ايران‌ را درزمينه‌هاي‌ سازماندهي‌ و تاكتيك‌ در طي‌ اين‌ دوران‌ نشان‌ داده‌است‌.
كتاب "از خونين‌شهر تا خرّمشهر" را مركز مطالعات‌ و تحقيقات‌ جنگ‌ سپاه‌ پاسداران‌ انقلاب‌ اسلامي‌منتشر كرده است. فصل‌ اول‌ اين كتاب‌ «از اشغال‌ تا آزاد سازي‌» است‌ كه‌ به‌ آغاز جنگ‌ واشغال‌ خرّمشهرمي‌پردازد و ضمن‌ شرح‌ مقاومت‌ مردم‌ خرّمشهردر محورهاي‌ مختلف‌ جبهه‌ و داخل‌ شهر وچگونگي‌ هجوم‌ و مسير حركت‌ نيروهاي‌ دشمن‌، به‌ بررسي‌ وضعيت‌ داخلي‌ عراق و تأثير مقاومت‌ ملّت‌ ايران‌بر استراتژي‌ اين كشور مي‌پردازد. در ادامه‌، بحثي‌ كوتاه‌ در مورد وضعيت‌ سياسي‌ و نظامي‌ كشور و هم‌چنين‌ تحولات‌ در عرصه‌ سياسي‌ ايران‌ در زمان‌ اشغال‌ خرّمشهردارد و زمينه‌هاي‌ شروع‌ طرح‌ آزاد سازي‌ خرّمشهردر جامعه‌ و آغاز تلاش‌ براي رسيدن به‌ اين‌ منظور را مطرح‌ مي‌نمايد. فصل‌ دوم‌، «آزاد سازي‌»، به‌ بررسي‌ عمليات‌ بزرگي‌ كه‌ به‌ آزاد سازي‌خرّمشهرانجاميد (بيت‌المقدّس‌) عملياتهاي‌ ثامن‌الائمه‌، طريق‌القدس‌ و فتح‌المبين‌ پرداخته‌، ويژگي‌ها و مراحل‌مختلف‌ هر عمليات‌ را (از طرح‌ريزي‌ و پشتيباني‌ تا نتايج‌) توضيح‌ مي‌دهد. فصل‌ سوم‌ به‌ بازتاب‌ پيروزي‌ و نتايج‌آزاد سازي‌ خرّمشهر، مي‌پردازد و شرح‌ مي‌دهد كه‌ چگونه‌ با آزاد سازي‌ خرّمشهر، موقعيّت‌ ايران‌ در منطقه‌ تثبيت‌گرديد.
كتاب "اشغال‌ خرّمشهرو شكستن‌ حصر آبادان"، نيز تاريخ‌ نظامي‌ هشت‌ سال‌ دفاع‌ مقدّس‌ و شرح‌ وقايع‌ رخ‌ داده‌ از آغاز تجاوز عراق تا شكستن‌ حصرآبادان‌ در منطقة‌ جنوب‌ غربي‌ خوزستان‌ است‌ .در فصل‌ اول‌ به‌ بررسي‌ وضعيت‌منطقة‌ نبرد و گذشتة‌ آن‌، نيروهاي‌ مهاجم‌ عراق و نيروهاي‌ مدافع‌ ايران‌ و عملكرد نيروهاي‌ پدافندي‌ منطقة‌ غربي‌خرّمشهرو جزيرة‌ آبادان‌ پرداخته‌است‌. در فصل‌ دوم‌، نحوة‌ آغاز جنگ‌ و تهاجم‌ زميني‌ نيروهاي‌ عراق به‌ خرّمشهروآبادان‌ از اول‌ مهر تا دهم‌ آبان‌ 1359 (اشغال‌ خرّمشهر) به‌ صورت‌ روزشمار درج‌ شده‌است‌. فصل‌ سوم‌، وقايع‌ جنگ‌را تا پايان‌ خرداد 1360 و بركناري‌ بني‌صدر دنبال‌ مي‌كند. در فصل‌ چهارم‌، شرح‌ عمليات‌ ثامن‌الائمّه‌ و اولين‌حركت‌ جدّي‌ و نظام‌ يافته‌ عليه‌ نيروهاي‌ عراقي‌ و عمليات‌ گستردة‌ آفندي‌ در منطقة‌ نبرد ماهشهر ـ آبادان‌ و آزادي‌خرّمشهرو پاكسازي‌ كامل‌ منطقه‌ و در نهايت‌ نيز سقوط‌ هواپيماي‌ تيمسار فلاّحي‌ و همراهان‌ وي‌ به‌ چاپ‌رسيده‌است‌. پيوستهاي‌ كتاب‌ نيز با شرح‌ استراتژي‌ انفجار و خرابكاري‌ در خوزستان‌ و ماهيت‌ عوامل‌ بمب‌گذار ـ كه‌از عوامل‌ ضدّانقلاب‌ بودند ـ بخش‌ پاياني‌ كتاب‌ را تشكيل‌ مي‌دهند.
كتاب‌ "خرّمشهراز اسارت‌ تا آزادي" نشان‌دهنده‌ي گوشه‌هايي‌ از روزهاي‌ پرآشوب‌ تجاوز نيروهاي‌ بعثي‌ عراق به‌ خوزستان‌ و تلاش‌ و كوشش‌ همة‌مردم‌ در راه‌ آزاد سازي‌ سرزمين‌هاي‌ تصرّف‌ شده‌ ‌است‌.نويسنده‌ آغاز جنگ‌ را در ساعت‌ 2 بعدازظهر روز دوشنبه‌ 31 شهريور 1359 ذكر كرده‌، پيشروي‌ سريع‌ ارتش‌ عراق به‌ سوي‌ آبادان‌ در روزهاي‌ پس‌ از سقوط‌ خرّمشهرو محاصره‌ آبادان‌ را تشريح‌ كرده‌است‌. سپس‌ چهرة‌دگرگون‌ شدة‌ جنگ‌ در سال‌ 1361 و پيروزي‌هاي‌ مهم‌ ايران در عمليات‌ فتح‌المبين‌ و بيت‌المقدّس‌ و آزادسازي‌ خرّمشهررا يادآور شده‌است‌. تصاوير مستند از وضعيت‌ خوزستان‌ در آن‌ زمان‌، مقاومت‌ مردم‌ و آمارتلفات‌ وارده‌ بر دشمن‌ نيز در كتاب‌ به‌ چاپ‌ رسيده‌است‌.
كتاب "خرّمشهرتا فاو" را محمّد دروديان نوشته است. در فصل‌ اول‌ نويسنده به‌ بررسي‌ نظامي‌ عملياتهاي‌ «فتح‌ خرّمشهر، رمضان‌، مسلم‌بن‌ عقيل‌،والفجر مقدّماتي‌، والفجرهاي‌ يك‌ و..» پرداخته‌ است‌.نقشة‌ هر يك‌ از عملياتها و شرح‌ وضعيت‌ و آرايش‌ مواضع‌ مصنوعي‌ و طبيعي‌ دشمن‌ از جمله‌ مطالب‌ ارائه‌شده‌ در اين‌ فصل‌ از كتاب‌ هستند. در فصل‌ دوم‌، ابتدا موقعيّت‌ دشمن‌ و وضعيت‌ ظاهري‌ منقطة‌ فاو و سپس‌عمليات‌ والفجر هشت‌ ـ كه‌ در آن‌ نزديك‌ به‌ 8000 كيلومتر مربع‌ از زمينهاي‌ دشمن‌ آزاد گرديد مورد بحث قرار گرفته است.
محمّد دروديان‌ كتاب ديگري هم به نام "خونين‌ شهر تا خرّمشهر" نوشته است كه در آن به بررسي‌ وقايع‌ سياسي‌ نظامي‌ جنگ‌ از زمينه‌سازي‌ تهاجم‌ عراق تا آزادسازي‌ خرّمشهراز شهريور 1359 تا خرداد 1361 پرداخته است. نويسنده‌، در فصل‌ اول‌ كتاب‌، به‌ بررسي‌ زمينه‌هاي‌ تهاجم‌ عراق پرداخته‌ و چگونگي‌ آزاد سازي‌ خرّمشهر(طي‌عمليات‌ بيت‌المقدّس‌) را شرح‌ داده‌ است‌. چگونگي‌ اشغال‌ و سقوط‌ خرّمشهرو عملياتهاي‌ انجام‌شده‌ قبل‌ از آزاد سازي‌ اين‌ شهر ـ از جمله‌ عملياتهاي‌ ثامن‌الائمّه‌، طريق‌القدس‌ و فتح‌المبين‌ ـ اشاره‌ شده ‌است‌. درفصل‌ دوم‌ (آزاد سازي‌) عمليات‌ بيت‌المقدّس‌ (كه‌ منجر به‌ آزاد سازي‌ خرّمشهرشد) شرح‌ داده‌ شده‌ است‌. در فصل‌سوم‌، نويسنده‌ به‌ بررسي‌ بازتاب‌ پيروزي‌ از ديدگاههاي‌ مختلف‌ كشورهاي‌ غربي‌، مانند آمريكا و مسائل‌ نظامي‌مربوطه‌ پرداخته‌ است‌.
از كتاب‌هاي ديگر مي‌توان به" نبرد بيت‌المقدّس‌، آزادسازي‌ خرّمشهر" اشاره كرد كه بختياري‌، معين‌وزيري‌. در چهارفصل‌ با استفاده‌ از مدارك‌ موجود در آرشيو سازمان‌ عقيدتي‌ سياسي‌ و ستاد نيروهاي‌ سه‌گانة‌ارتش‌ جمهوري‌ اسلامي‌ ايران‌ و سماجا تهيّه‌ و تنظيم‌ شده‌ است‌. فصل‌ اول‌كتاب«طرح‌ريزي‌»، وضعيت‌ زمين‌ منطقه‌ و گسترش‌ نيروهاي‌ عراقي‌ قبل‌ از عمليات‌ بيت‌المقدّس‌، تدبيرعمليات‌، تركيب‌ و سازمان‌ يگانهاي‌ شركت‌ كننده‌ در عمليات‌ بيت‌المقدّس‌ و نقاط‌ برجسته‌ و ضعف‌ نيروهاي‌عراقي و فصل‌ دوم‌«تهيّه‌ها و آمادگي‌»، تغيير مكان‌ نيروها، كسب‌ اطّلاعات‌، پوشش‌ و فريب‌ تاكتيكي‌، پشتيباني‌هاي‌رزمي‌، فرماندهي‌ عمليات‌و فصل‌ سوم «هدايت‌ عمليات‌ بيت‌المقدّس‌»و در نهايت فصل‌ چهارم‌ «پيروزي‌»، مرحله‌ سوم‌عمليات‌، دستاوردهاي‌ نظامي‌ و بازتاب‌ نتايج‌ عمليات‌مورد بررسي قرار گرفته است.
گزارش‌هاي جنگ يكي از اسناد مهم جنگ تحميلي به حساب مي‌آيد. برخي از اين گزارش‌ها روايت روزهاي مقاومت در خرمشهر است. از جمله اين كتاب‌ها مي‌توان به كتاب يادداشتهاي‌ خرّمشهر: نامه‌ها و يادداشتهاي‌ شهيد بهروز مرادي‌ اشاره كرد. بهروز مرادي‌ از جواناني‌ بود كه‌ از همان‌ روزهاي‌ آغاز جنگ‌ براي‌ بيرون‌ راندن‌ دشمن‌ متجاوزدر جبهه‌هاي‌ حضور پيدا كرد و اين‌ حضور تا فتح‌ خرّمشهر و پس‌ از آن‌ هم‌ تا عمليات‌ كربلاي‌پنج‌ ادامه‌ يافت‌. در اين‌ كتاب‌ كوچك‌ كه‌ به‌ يادداشتها و نامه‌هاي‌ وي‌ اختصاص‌ يافته‌است‌، خاطرات‌ وي‌ از روزهاي‌هفده‌ فروردين‌ 1361 تا 26 تير ماه‌ 1361 (دوراني‌ كه‌ رزمندگان‌ براي‌ عمليات‌ آزاد سازي‌ خرّمشهر آماده‌مي‌شدند) و پيدا كردن‌ باقي‌ماندة‌ جسد يكي‌ از همرزمانش‌، پس‌ از فتح‌ خرّمشهر، به‌ ثبت‌ رسيده‌است‌. از كتاب‌هاي ديگر مي‌توان به پا به‌ پاي‌ باران‌، نوشته‌ مرتضي‌ سرهنگي‌ و هدايت‌الله بهبودي‌.اشاره كرد. اين‌ كتاب‌، دو گزارش‌ در مورد خرّمشهر است‌.. گزارش‌ اول‌ مربوط‌ به‌ بازديد از خرّمشهر و مسجد جامع‌ آن‌ و آبادان‌ در سال‌1367 است‌. در گزارش‌ دوم‌ نيز يادي از مسجد جامع‌ و حمله‌هاي‌ دشمن‌ به‌ شهر شده‌است‌.
برخي از اين گزارش‌ها و ياداشت‌ها مربوط به رزمندگانيست كه در عمليات آزادسازي خرمشهر شركت داشته‌اند. از جمله‌ كتاب "آتش‌ در باران" كه يادداشتهاي‌ روزانه‌ شهيد غلام‌عبّاس‌ قنادان است.‌ او با تجاوز عراق به‌ جنوب‌ مي‌رود‌ و از اولين‌ روزهاي‌ جنگ‌ تا 31/1/61 در مناطق‌ جنگي‌ خرّمشهر، دزفول‌ و آبادان‌، مسؤوليت‌هاي‌ مختلفي‌ بر عهده‌ مي‌گيرد. يادداشتهاي‌او از روز‌هاي دفاع‌ مردمي در خرّمشهر آغاز مي‌شود
كتاب "آخرين‌ گزارش" از ياسر هشترودي‌ چهار گزارش‌ است‌ كه يكي از آنها شرح‌ ديدار از شهرهاي‌ اهواز و خرّمشهر و آبادان‌ پس‌ از پايان‌ جنگ‌ و گفتگو با مردمي‌است‌ كه‌ به‌ شهر و ديار خود بازگشته‌اند و چهرة‌ شهرهاي‌ جنگ‌زده‌ را با بازسازي‌ تغيير داده‌اند. همچنين مي‌توان از كتاب‌هاي ديگري مثل "خاطرات‌ سردار شهيد رضا نورمحمّدي‌، در طول‌ سال‌هاي‌ دفاع‌ مقدّس"‌ و "دشت‌ عبّاس" نوشته محمّدرضا خليلي‌و "سفر: يادداشتهاي‌ روزانة‌ شهيد حسين‌ كهتري" ‌نوشته حسين‌ كهتري‌. و 675 {ششصد و هفتاد و پنج} روز در جبهه‌، خاطرات‌ شهيد عبدالرّضا سوري و..‌اشاره كرد
در ميان كتاب‌هايي كه درباره خرمشهر نوشته شده است. گونه خاطره پركاربردترين قالب به حساب مي‌آيد.تلاش براي زنده نگاهداشتن حوادث جنگ و نقل مستقيم آن از زبان تلاشگران عرصه مقاومت جزءپرعنوان ترين آثار محسوب مي‌شود. كتاب "لاله‌هاي‌ خونين‌ خرّمشهر" از زندگي‌ جواناني‌مي گويد كه‌ در آغازين‌ روزهاي‌ جنگ‌ در خرّمشهر. در برابر متجاوزان‌ جنگيدند. كتاب‌"بچّه‌هاي‌ اسكله‌ هشت‌" نيز مجموعة‌ خاطرة‌ «بچّه‌هاي‌ اسكلة‌ هشت‌»، مقاومت‌ها و سرانجام‌ آزادي خرّمشهر است. "‌خرّمشهر، يك‌ قصّه‌ ماندگار" از‌ ابراهيم‌ دادپي‌هم خاطرات‌ او از خرّمشهر است. و...
خاطرات پرستاران ‌از خرّمشهر در كتاب"روزگاران‌"گرد آوري شده است. اين كتاب‌ شامل‌ مجموعه‌اي‌ از خاطرات‌ پرستاران‌ و امدادگران‌، از، اوايل‌جنگ‌ و حملة‌ عراق به‌ شهرهاي‌ خرّمشهر، آبادان‌ و... است.
خاطرات دشمنان متجاوز از خرّمشهرهم از جمله كتابهاي قابل توجه است. در مجموعه هفت جلدي "اسرار جنگ‌ تحميلي‌ به‌ روايت‌ اسراي‌ عراقي‌" مصاحبه‌ با افسران‌ و سربازان‌ اسير عراقي‌است در باره رفتار عراقي‌ها با رزمندگان‌ ايراني‌ در، عمليات‌ بيت‌المقدّس‌، آزاد سازي‌ خرّمشهر، و..اين ‌كتاب‌، مجموعة‌ 72 مصاحبه‌ با افسران‌ و سربازان‌ اسير عراقي‌ در سالهاي‌ 1361 و 1362 است‌.
همچنين در كتاب اعترافات‌، "خاطرات‌ سرهنگ‌ عراقي‌ عبدالعزيز قادرالسّامرائي"، او به‌ جنايات‌ خود و ديگران‌ طي‌ّ جنگ‌ اعتراف‌ مي‌كند و از غارت‌اموال‌ مردم‌، پس‌ از تصرّف‌ خرّمشهر، مي‌گويد.
كتاب "مأموريت‌ در خرّمشهر" خاطرات‌ سرهنگ‌ عراقي‌ صبار فلاح‌الّلامي است كه‌ طي‌ جنگ‌ تحميلي‌ يكي‌ از فرماندهان‌ اصلي‌ ارتش‌ عراِق بوده‌است؛ او در خاطرات‌ خود به‌ مرور موارد زير مي‌پردازد: «اسرار ارتش‌ عراِق از نظر توانايي‌ و آمادگي‌ قبل‌ از آغازجنگ‌، آغاز حمله‌ به‌ ايران‌ به‌ دستور صدّام‌، اشغال‌ هويزه‌ و خرّمشهر و جنايات‌، غارت‌ و تجاوزات‌ وحشيانة‌ بعثي‌هادر اين‌ مناطق‌، اسرار شكست‌ حصر آبادان‌، پيروزي‌ نيروهاي‌ ايراني‌ در عمليات‌ آزادسازي‌ خرّمشهر، عمليات‌ بدر وعمليات‌ فاو، استفاده‌ از سلاحهاي‌ شيميايي‌ توسّط‌ عراق، حمايت‌ دول‌ خارجي‌ از اين كشور، پايان‌ جنگ‌ و مشكلات‌دولت‌ عراق، اشغال‌ كويت‌ و حضور صدّام‌ در آنجا، آغاز درگيري‌ عراق و آمريكا، عقب‌‌نشيني‌ عراق از كويت‌، قيام‌شيعيان‌ جنوب‌ عراق و در نهايت‌، پناهنده‌ شدن‌ نويسنده‌ به‌ ايران‌».
كتاب "عبور از آخرين‌ خاكريز، خاطرات‌ يك‌ پزشك‌ اسير عراقي‌" نوشته‌ احمد عبدالرّحمن‌؛ خاطرات‌ يك پزشك‌ عراقي‌ است‌.كه چگونگي‌ جنگ‌ را در طول‌ مدّتي‌ كه‌ در جبهه‌ بوده‌ است‌، تا اسارتش درخرّمشهر را تشريح‌ مي‌كند.
از جمله كتاب‌هاي ديگري كه توسط نيروهاي عراقي نوشته شده و به تحليل نظامي نبرد بيت‌المقدّس و آزاد سازي‌ خرّمشهرپرداخته اند مي‌توان به كتاب دو جلدي "حزب‌ بعث‌ و جنگ"‌ نوشته‌ خالد حسين‌النقيب‌و ترجمه محمّدحسين‌ زوّاركعبه اشاره كرد. در اين‌ كتاب‌، نويسنده‌ ـ كه‌ خود يك‌ نظامي‌ عراقي‌ است‌ ـ سعي‌ كرده است تا‌ خواننده‌ را با پديده‌اي‌ به‌ نام‌ حزب ‌بعث‌ در كشورهاي‌ عربي‌ و به‌ ويژه‌ در عراق آشنا كند. به‌ گفتة‌ نويسنده‌، هدف‌ واقعي‌ از تأليف‌ اين‌ كتاب‌، تشريح‌ مسايل‌پشت‌ پرده‌، حقايق‌ ناگفته‌ و دسيسه‌هايي‌ است‌ كه‌ زمينة‌ به‌ قدرت‌ رسيدن‌ حزب‌ بعث‌ و در نتيجه‌، روي‌ كار آمدن‌صدّام‌ تكريتي‌ را فراهم‌ ساخت‌. نويسنده‌ در بخش‌ اول‌ (حزب‌ بعث‌)، چگونگي‌ به‌ قدرت‌ رسيدن‌ حزب‌ بعث‌ و ظهورصدّام‌ در صحنة‌ سياسي‌ عراق را توضيح‌ مي‌دهد. در بخش‌ دوم‌ (جنگ‌)، آغاز تجاوز نظامي‌ عليه‌ كشورمان‌ را درسرفصلهاي‌ «شمشير شكستة‌ قادسيه‌، طبلهاي‌ تجاوز و صداي‌ شني‌ تانك‌ها» مورد تجزيه‌ و تحليل‌ قرار مي‌دهد. به‌عقيدة‌ وي‌ اين‌ تجاوز از پيش‌ تعيين‌ شده‌بود و وضعيت‌ سياسي‌، بروز ناآرامي‌ها و عدم‌ وجود نيروي‌ منظّم‌ و كلاسيك‌ در ايران از جمله‌ عواملي‌ بود كه‌ صدّام‌ را به‌ اين‌ تهاجم‌ تشويق‌ كرد. در جلد اول‌، تهاجم‌ تا تسخير خرّمشهر پيگيري‌ شده‌است‌. در پايان‌ كتاب‌ عكسهايي‌ از مسؤولان‌ كشور عراق و حزب‌ بعث‌ چاپ‌ شده‌است‌. در جلد دوم‌ كتاب‌ «حزب‌ بعث‌ و جنگ‌»؛ تجاوز عراق به‌ ايران‌ را همراه‌ با حوادث‌ و وقايعي‌ شرح‌مي‌دهد كه‌ تا اسارت‌ نويسنده‌، در عمليات‌ بيت‌المقدّس‌، در آن‌ سوي‌ خاكريزها روي‌ داده‌است‌. «بافت‌ روحي‌ ونظامي‌ نيروهاي‌ عراِق و واكنش‌ فرماندهان‌ در مقابل‌ حملات‌ نيروهاي‌ ايران‌، تبليغات‌ و نقش‌ آن‌ در ميان‌ نظاميان عراق، ظلم‌ و تعدّي‌ سربازان‌ عراقي‌، وضع‌ روحي‌ و نظامي‌ نيروها، ترس‌ سربازان‌ عراِق از رزمندگان‌ ايراني، بي‌‌انگيزه‌ بودن‌نيروهاي‌ عراقي‌ و تلاش‌ آنها براي فرار از جبهه‌هاي‌ نبرد، وجود جوخه‌هاي‌ اعدام‌ براي‌ كشتن‌ سربازان‌ فراري‌ ازجبهه‌ها و همچنين‌، موقعيّت‌ ارتش‌ عراق در سه‌ عمليات‌ تعيين‌كنندة‌: ثامن‌الائمّه‌، فتح‌المبين‌ و بيت‌المقدّس‌ وتلاشهاي‌ نافرجام‌ عراقي‌ها جهت‌ جلوگيري‌ از نفوذ دلاور مردان‌ ارتش‌ ايران‌ و شكستهاي‌ پي‌درپي‌ ارتش‌ صدّام‌»مورد بررسي‌ قرار گرفته‌است‌. همة‌ اين‌ موارد، حكايت گر از هم‌ پاشيدگي‌ و نابساماني‌ در كادر رهبري‌ ارتش‌ عراق درآن‌ موقعيّت‌ زماني‌ است‌.
كتاب "توفان‌ سرخ" نوشته عبدالعظيم‌ الشكرچي‌سرهنگ‌ عراقي‌ است‌ كه‌ از عمليات‌ آزاد سازي خرّمشهر مي‌گويد، همچنين مي‌توان از كتاب "جنگ‌ سوم‌" نوشته‌ مجتبي‌ الحسيني‌و ترجمه‌ محمّدحسين‌ زوّاركعبه‌. و "عبور از دجله" خاطرات‌ افسران‌ اسير عراقي ‌با ترجمه‌ حميد محمّدي‌و "خرّمشهر در آتش‌" نوشتة‌ رضا الصّبري‌؛ با ترجمه عبدالرّسول‌ رضاگاه‌و... اشاره كرد.
در كوچه‌هاي‌ خرّمشهر خاطراتي از "زنان خرّمشهر" هم از جمله كتابهاي قابل توجه درباره خرمشهر است. مجموعه‌ اين‌ خاطرات‌ را «مريم‌ شانكي‌» در سالهاي‌ 1360 و 1361 از راه‌ مصاحبه‌ با برادران‌ شهيد بهروزمرادي‌، صالح‌ موسوي‌، فرهاد دشتي‌ و محمّد نوراتي‌ گردآوري‌ كرده‌است‌. اين‌ مجموعه‌، خاطرات‌ عدّه‌اي‌ از مردم‌خرّمشهر را نيز در بر مي‌گيرد، كه‌ خانم‌ شانكي‌، در همان‌ سالها، با آنها در كوچه‌ها و خيابان‌هاي‌ خرّمشهر مصاحبه‌كرده‌ و بيشتر آنها بعداً شهيد شده‌اند. بخش‌ اعظم‌ اين‌ خاطرات‌ به‌ مقاومت‌ رزمندگان‌ در خرّمشهر اختصاص‌ دارد. "روزنه‌اي‌ به‌ آسمان‌" هم، خاطرات‌ «معصومه‌ آبادي‌»، يكي‌ از زنان‌ آزادة‌ ايراني‌ است‌ كه‌ از امدادگر سپاه‌ بود و‌ در زمان‌ درگيريهاي‌ آبادان‌ و خرّمشهر اسيرمي شود
"گل‌ سيمين‌، خاطرات‌ سهام‌ طاقتي" ‌خاطرات‌ «سهام‌ طاقتي‌» از خرّمشهر است و كتاب "دوره‌ي‌ درهاي‌ بسته‌: به‌ روايت‌ اسير شماره‌ 5533 فاطمه‌ ناهيدي‌" كه نويسنده نحوة‌ اسارت‌ در خرّمشهر و برخورد عراقي‌ها باز مي‌گويد.
برخي خاطرات درباره خاطرات رسته‌هاي نظامي است. مثلا در كتاب: كتاب‌شناسايي‌ از خاطرات‌ واحد اطّلاعات‌ ـ عمليات‌ و انجام‌ شناسايي‌ در نقاط مختلف از جمله خرّمشهر، مي‌گويد. صحبت‌ عشق: خاطرات‌ آرپي‌ جي‌ زن‌ها خاطرات‌ آرپي‌جي‌زن‌ها از خرّمشهر است‌.
خاطرات‌ اسيران آزاد شده‌ ايراني‌از خرمشهر هم در برخي كتاب‌ها آمده است. شلمچه‌ تا تكريت‌: خاطرات‌ روزهاي‌ اسارت رضا امير سرداري‌. رنج‌ شيرين‌: خاطرات‌ اسير آزاد شده‌ ايراني‌/ احمد يوسف‌زاده‌ و...
خاطرات‌ رزمندگان‌ نيروي‌ زميني‌ ارتش‌‌ ‌از خرمشهر هم در برخي كتاب‌ها آمده است مثل طلايه‌ داران‌ نبرد، مجموعه‌ خاطرات محمود مهدي‌آزاد. نبرد ميمك‌: مجموعه‌ي‌ خاطرات‌ رزمندگان‌ نيروي‌ زميني‌ ارتش‌/ از سپتون‌ تا شلمچه‌، دو سال‌ مقاومت‌ تا طليعه‌ فتح‌: خاطرات‌ امير سرتيپ‌ سعيد پورداراب‌ وتانك‌ شكار رفيع‌: رفيع‌ غفاري‌، ركورددار بي‌نظير در شكار تانك‌: خاطرات‌ سرهنگ‌ رفيع‌غفّاري‌
خاطرات‌ روحاني‌هاي از خرمشهر هم در كتاب گلبرگهاي‌ خاطره آورده شده است. اين‌ مجموعة‌ شانزده‌ خاطره‌ از روحانيون‌ رزمنده‌ (طلاب‌ رزمي‌ تبليغي‌) است‌، كه‌ ازعمليات‌ بيت‌المقدّس‌، خرّمشهر و.. مي‌گويند.و همچنين كتاب خاطرات‌ يك‌ طلبه‌ از جبهه‌هاي‌ جنگ از علي‌ زادسر.
خاطرات‌ سرداران ‌از خرمشهر هم در برخي كتاب‌ها آمده است از جمله راز نگين‌ سرخ‌ (داستان‌ مستند): بر گرفته‌ از زندگي‌، رزم‌ و شهادت‌ سردار شهيد محمود شهبازي‌،فرمانده‌ سپاه‌ همدان‌ و جانشين‌ لشكر 27 محمّد رسول‌الله (ص‌ چريك‌: خاطرات‌ زندگي‌ حميد ايرانمنش‌، فرماندة‌ گردان‌ پياده‌ از لشكر 41 ثارالله/ يادگاران‌، (ج‌. 7): كتاب‌ خرازي‌ از فاطمه‌ غفاري‌ از خاطرات‌ شهيدخرازي است‌ هلال‌ ناتمام‌: خاطرات‌ سردار شهيد اسلام‌ محمّدمهدي‌ خادم‌الشريعه‌/ بازنويسي‌ محمّدعلي‌ اخگرپي جانبازان و امير خستگي‌ ناپذير: زندگينامه‌ سرلشكر شهيد ولي‌الله فلاحي‌/ تاليف‌ احمد حسينيا.
شعر جنگ هم يكي از جلوه‌هاي انعكاس خرمشهر است كتاب "پشت‌ دروازه‌هاي‌ خونين‌ شهر" كه به كوشش‌ مهدي‌ خليليان‌. جمع آوري شده است 29 قطعه‌ شعر در وصف‌ خرّمشهر است‌؛ خرّمشهري‌ كه‌ در اثر تهاجم‌ سبعانه‌ و غارتگري‌وحشيانة‌ نيروهاي‌ بعثي‌، «خونين‌ شهر» شد و با دلاوري‌ و ايثارگري‌ فرزندان‌ جان‌ بر كف‌ و سلحشور ايران‌ زمين‌دوباره‌ به‌ خرّمشهر بدل‌ گرديد. نام‌ بسياري‌ از شاعران‌شناخته‌ شدة‌ معاصر (چون‌: فاطمه‌ راكعي‌، سپيده‌ كاشاني‌، عبّاس‌ مشفق‌ كاشاني‌، علي‌ موسوي‌ گرمارودي‌ و سيميندخت‌ وحيدي‌ و...) در بين‌ اسامي‌ سرايندگان‌ اشعار به‌ چشم‌ مي‌خورد.
كتاب ‌"خاك‌، خون‌، حماسه" كه به مناسبت‌ سالگرد آزادي‌ خرّمشهر قهرمان‌ منتشر شده‌ است‌، مجموعة‌ 55 قطعه‌ شعر است‌ كه‌ به‌حماسه‌ پر صلابت‌ خرّمشهر توجّه‌ كرده‌اند.. اشعار 42 شاعر باموضوع‌ شهر خرّمشهر، آزادي‌ آن‌، دليري‌ دلاور مردان‌ و دفاع‌ مقدّس‌ است‌ و زجري‌ كه‌ جزء جزء سازندگان ‌شهر متحمل‌ شدند تا خونين‌شهرمجدداً خرّمشهر شد. كتاب‌ "از سنگر شعر در جبهه‌ جنگ‌" مجموعه‌ آثار شاعراني‌ است‌ كه‌ در زمينة‌ جنگ‌ به خصوص خرّمشهر، شعرهايي‌ سروده‌اند. اين‌ اشعار باخطّي‌ خوش‌ خطّاطي‌ شده‌اند.
برخي نهادهاي فرهنگي هم مجموعه اشعاري را درباره خرمشهر منتشر كرده‌اند از جمله وزارت‌ ارشاد اسلامي‌ كتاب "شعر جنگ"‌ همچنين كتاب "گزيده‌ شعر جنگ‌ و دفاع‌ مقدّس" به انتخاب‌ و توضيح‌ حسن‌ حسيني كه شامل‌ 98 قطعه‌ شعر از شاعران‌ معاصر است‌، كه‌ در انواع‌ قالبهاي‌ شعري‌ (مانند غزل‌، قصيده‌، شعرآزاد و مسمّط‌) دربارة‌ دفاع‌ مقدّس‌ سروده‌ شده‌اند. برخي‌ از اشعار به‌ مناسبت آزادي‌ خرّمشهر براي‌ اشخاص‌ خاصّ‌سروده‌ شده‌اند "مجموعه‌ اشعار جنگ‌" به‌ كوشش‌ محمود شاهرخي‌، عباس‌ مشفق‌ و... از اين گونه آثار است.
در اين بررسي مي‌توان به گروه‌هاي ديگري از آثار مثل "اطلسها و راهنماها " اشاره كرد. كتاب" اطلس‌ جنگ‌ ايران‌ و عراق: فشرده‌ نبردهاي‌ زميني‌ 31 شهريور 1359 - 29 مرداد 1367/ ازمركز مطالعات‌ و تحقيقات‌ جنگ‌ سپاه‌ پاسداران‌ در هفت‌ فصل‌، آمار و تصاوير هشت‌ سال‌ دفاع‌ مقدّس‌ و دو سال‌ قبل‌ از آغاز رسمي‌جنگ‌ ارائه‌ شده‌ است‌. در ابتدا خلاصه‌اي‌ دربارة‌ انقلاب‌ اسلامي‌ ايران‌ و عكس‌العمل‌ عراق و نظام‌ بين‌الملل‌ نسبت‌به‌ آن‌ بيان‌ شده‌ است‌. سپس‌، تجاوز همه‌ جانبة‌ ارتش‌ عراق، بن‌بست‌ در جنگ‌، آزاد سازي‌ مناطق‌ اشغال‌ شده‌،عبور از مرز براي‌ تعقيب‌ دشمن‌، گذر از موانع‌ عبور ناپذير، پيشروي‌ در شهرِ بصره‌ و در آخر، پايان‌ جنگ‌ تشريح‌شده‌ است‌. در ادامة‌ كتاب‌ و پس‌ از مقدّمه‌ مذكور فشرده‌اي‌ دربارة‌ نبردهاي‌ زميني‌ همراه‌ با نقشه‌، نمودار و جزئيات‌نام‌ مناطق‌، نام‌ عمليات‌، تاريخ‌، هدف‌ و وسعت‌ منطقة‌ آزاد شده‌، همراه‌ شرحي‌ مختصر در زير هر نقشه‌ ارائه‌شده‌ است‌.
كتاب"اطلس‌ راهنما (ج‌.1): خوزستان‌ در جنگ‌ 67ـ1359 باز هم از مركز مطالعات‌ و تحقيقات‌ جنگ‌ سپاه‌ پاسداران‌؛اين اطلس‌ ، شامل‌ وقايع‌ جنگ‌ (جدولها، نمودارها و نقشه‌هاي‌ نظامي‌) مربوط‌ به‌ استان‌ خوزستان‌ و داراي‌پنج‌ فصل‌ است‌. فصل‌ اول‌، خوزستان‌ را قبل‌ از انقلاب‌ و از انقلاب‌ اسلامي‌ تا شروع‌ جنگ‌ تشريح‌ مي‌كند. فصلهاي‌ دو تا چهار، به‌گزارش‌ هجوم‌ دشمن‌ در هريك‌ از محورهاي‌ سه‌گانة‌ خوزستان‌ (اهواز و خرّمشهرآبادان‌و...) اختصاص‌ يافته‌ است‌. همچنين‌ عملياتهاي‌ آزاد سازي‌ و عملياتهاي‌ تعقيب‌ متجاوزان‌ كه‌ در هريك‌ از اين‌محورها انجام‌ شده‌، به‌ همراه‌ نتايج‌ آن‌ با نمودار و جداول‌ مربوطه‌ بيان‌ شده‌ است‌. در فصل‌ پنجم‌ نيز تهاجم‌ مجدّد عراق و حماسة‌ بزرگ‌ رزمندگان‌ در عقب‌ راندن‌ متجاوزان‌ ارائه‌ شده‌ است‌.
"خرّمشهر در جنگ" ازمركز مطالعات‌ و تحقيقات‌ جنگ‌ سپاه‌ پاسداران در واقع جلد دوم‌ اطلس‌ راهنما، (اطلس‌ فشرده‌اي‌ از نبردهاي‌ زميني‌ ايران‌ و عراق) است‌. كتاب‌، هفت‌بخش‌ دارد؛ بخش‌ اول‌: جغرافياي‌ طبيعي‌ و انساني‌ خرّمشهر؛ بخش‌ دوم‌: پيروزي‌ انقلاب‌ اسلامي‌ و بحران‌ سازي‌گروه‌ خلق‌ عرب‌ (كه‌ پس‌ از پيروزي‌ انقلاب‌ با پشتوانة‌ دولت‌ بعث‌ عراق به‌ فعّاليّت‌هاي‌ تجزيه‌ طلبانه‌ درخرّمشهرپرداخت‌)؛ بخش‌ سوم‌: در آستانة‌ جنگ‌ (شرح‌ فعّاليّت‌ها و اقدامات‌ ايذايي‌ و تحرّكات‌ مرزي‌ ارتش‌ عراق قبل‌ از آغاز رسمي‌ جنگ‌)؛ بخش‌ چهارم‌: هجوم‌ ناموفّق‌ ارتش‌ عراق (وقايع‌ مربوط‌ به‌ هفتة‌ اول‌ هجوم‌ ارتش‌ عراق به‌ شهر خرّمشهر)؛ بخش‌ پنجم‌: اشغال‌ خرّمشهر(شرح‌ مختصري‌ دربارة‌ حملات‌ دشمن‌ و مقاومت‌ مدافعان‌ ونهايتاً، اشغال‌ خرّمشهر)؛ بخش‌ ششم‌: آزاد سازي‌ خرّمشهر (آغاز عمليات‌ بيت‌المقدّس‌ و مراحل‌ مختلف‌ آن‌ تا فتح‌نهايي‌)؛ بخش‌ هفتم‌: آزاد سازي‌ شلمچه‌ (مواضع‌ و استحكامات‌ دشمن‌ و مواضع‌ هلالي‌ شكل‌؛ عمليات‌ كربلاي‌پنج‌). تصاوير، نقشه‌ها، جداول‌، نمودارها و عكسها همگي‌ زيرنويس‌ دارند.
"هجوم‌ سراسري‌ پيشروي‌هاي‌ عمده‌ عراق" از نويسندگان‌ (مهدي‌ انصاري‌، حسين‌ يكتا). نتيجة‌ تحقيقات‌ ميداني‌ (مصاحبه‌ با رزمندگان‌ و بازگويي‌ خاطرات‌) و كتابخانه‌اي‌ (گردآوري‌ اسناد و اطّلاعات‌ از منابع‌ ديگر) است‌ و در آن‌، هجوم‌ سراسري‌ و گستردة‌ دشمن‌ به ميهن‌ موردبررسي‌ قرار گرفته‌ است‌. تنظيم‌ اين‌ كتاب‌ به‌ صورت‌ روزشمار است‌. از جمله‌ وقايعي‌ كه‌ در اين‌ كتاب‌ در ارتباط‌ با35 روز آغازين‌ جنگ‌ و هجوم‌ سراسري‌ و پيشروي‌ دشمن‌ در خاك‌ ميهن‌ اسلامي‌ آمده‌ است‌، مي‌توان‌ از موارد زيرنام‌ برد: «سقوط‌ خرّمشهر، حصر آبادان‌، ردّ هر گونه‌ ميانجيگري‌ از سوي‌ امام‌ شكل‌گيري‌ سازماني‌ نيروهاي‌رزمندة‌ ‌، ناموفّق‌ ماندن‌ هجوم‌ زرهي‌ دشمن‌ به‌ خرّمشهر» و.. است.
از جمله آثار ديگري كه در آنها به خرمشهر پرداخته شده است مي‌توان به كتاب‌هاي كودكان‌ و نوجوانان اشاره كرد. از آن جمله كتاب "دختري‌ تنها از خرّمشهر با كوله‌ باري‌ سنگين" نوشته منيژه‌ انتخابي‌. اين‌ كتاب‌، شرح‌ زندگي‌ دختر نوجوان‌ خرّمشهري‌ است‌ كه در جريان‌ حمله‌ به‌شهر و خرابي‌ كاشانه‌اش‌، مادر و خواهر خود را از دست‌ مي‌دهد و از پدر و برادرانش‌ جدا مي‌افتد.
كتاب‌ "روزهاي‌ خرّمشهر" نوشته‌ مرتضي‌ سرهنگي‌، داستان‌ كوتاهي‌ است‌ كه تصرّف‌ خرّمشهر توسّط‌ ارتش‌ متجاوز عراق را شرح‌ داده‌ است‌. در اين‌ داستان‌ نحوة‌ باز پس‌گيري‌شهر نيز توضيح‌ داده‌ شده‌ است.
كتاب "سقوط‌ خرّمشهر، چهارم‌ آبان‌ 1359" نوشته محمود جوانبخت از 34 روز مقاومت‌ مردم‌ خرّمشهر تا سقوط‌ شهر مي‌گويد.‌ كتاب "بيست‌ و سه‌ + يك‌" نوشته داود غفارزادگان داستان‌ كودك‌ خرّمشهري‌ به‌ نام‌ ناصر است‌ كه‌ پدر و دايي‌اش‌ در جبهه‌ هستند. با اشغال‌خرّمشهر، از آن‌ شهر به‌ خانة‌ خاله‌اش‌ در شهر ديگري‌ رفته‌ است‌.
كتاب "داستان‌ بهنام‌" نوشته داوود اميريان‌ از نوجوان‌ خرّمشهري‌، «بهنام‌ محمّدي‌راد» در اولين‌ روزهاي‌ هجوم‌ عراِق به‌ خرّمشهر مي‌گويد كه در سال‌ 1359، به‌ شهادت‌ مي‌رسد. همچنين مي‌توان به كتاب‌هاي ديگري چون "شهيد فهميده" ‌نوشته محمّدرضا اصلاني‌. ديدار با فردا/ نوشته‌ حميد گروگان‌، پرنده‌ها دوباره‌ اوج‌ مي‌گيرند/ يوسف‌ قوجق‌، خداحافظ‌، پدر/ ناصر نادري‌، نه‌، من‌ نمي‌ترسم‌/ نوشته‌ الف‌. شعبان‌ نژاد آوارگان‌ جنگي‌ در اردوگاه‌/ نوشته‌ قدرت‌الله صلح‌ميرزايي بهار در جنگ‌/ ه. عرب‌زاده‌. جاسم‌ عرب‌/ بهمن‌ بيدار؛ مهاجر كوچك‌/ رضا رهگذر.
خاطرات‌ كودكان‌ و نوجوانان‌ از خرمشهر از جمله كتاب‌هاي ديگر درباره خرمشهر است. كتاب "از خرّمشهر بگو، خاطرات‌ كودكان‌ و نوجوانان‌" خاطرات‌ كودكان‌ و نوجوانان‌ خرّمشهري‌ و غير خرّمشهري‌، دربارة‌ حملة‌ دشمن‌ به‌خرّمشهر است‌.
همچنين"خاطرات‌ رزمندگان‌" نوشته‌ قاسمعلي‌ فراست مجموعة‌ هشت‌ خاطره‌ از روزهاي‌ جنگ‌ است‌. خاطرة‌ اول‌ به‌ نقل‌ از بهروز مرادي از روزهاي‌اول‌ جنگ‌ و مقاومت‌ رزمندگان‌ در خرّمشهر است.
از جمله آثار ديگري كه در آنها به خرمشهر پرداخته شده است مي‌توان به كتاب‌هاي شعر اشاره كرد. آب‌ و مهتاب سروده جعفرابراهيمي‌ (شاهد)، اسدالله شعباني‌، شكوه‌ قاسم‌نيا، بيوك‌ ملكي‌.اين‌ كتاب‌ مجموعه‌اي‌ از اشعار سروده‌ شده‌ درباره خرمشهر براي‌ كودكان‌ و نوجوانان‌ است‌.
كتاب" دارا انار دارد" كه به‌ كوشش‌ حسين‌ حدادجمع آوري شده است. مجموعه‌ 29 شعر از شاعران‌ جوان‌ 12 تا 17 ساله‌ درباره خرمشهر است‌. همچنين مي‌توان به كتاب‌هاي "مثل‌ من‌ به‌ انتظار" از جواد محقق. "يك‌ نگاه‌، يك‌ لبخند" سروده‌ علي‌اصغر نصرتي‌.و.. نام برد.
توزيع فراواني كتابهاي نشرشده درباره خرمشهربه تفكيك نوع ساختار
رديف ساختارمحتواي فراواني درصد
1 تاليف 118 99/36
2 بازنويسي 98 72/30
3 گردآوري 55 24/17
4 ترجمه 9 82/2
5 نامشخص 24 52/7
6 ساير 15 70/4
جمع كل 319 100

کتابهای منتشر شده درباره خرمشهر را مي‌توان از نظر نوع نگارش پدید آورندگان هم مورد تحلیل قرار داد. این بررسی نشان مي‌دهد از میان 319عنوان کتاب 118عنوان آثار (تاليفی)و 98عنوان (بازنویسی) بوده است .
55عنوان (گردآوری)و نه مورد ترجمه (برگردان خاطرات اسرای عراقی) بوده است. 24عنوان هم نا مشخص بوده است. متغیر‌های این فراواني نشان مي‌دهد که 99/36% آثار تاليفی و 72/3% بازنویسی و 24/17% گردآوری بوده‌اند. و تنها 82/2% ترجمه و 52/7% هم نا مشخص بوده اند. جدول مقایسه این آمار نشان مي‌دهد در سالهای نخست پس از آغاز جنگ تعداد کتابهای منتشر شده در زمینه جنگ بسیار محدود بوده است. ولی به مرور زمان هر ساله فراوانی کتابها افزایش یافته است. این افزایش در سالهای پس از قطعنامه شتاب بیشتری گرفته است .
در زمینه کتابهایی با موضوع خرمشهر بیشترین تعداد کتابهای منتشر شده مربوط به سال 1376 است. امابیشترین رشد به لحاظ موضوعی در سال1363 بوده است که 2/65% کتابهای چاپ شده را شامل میشود.
آمار کتابهای منتشرشده درسال نشان مي‌دهد که هرساله با رشد قابل توجهی همراه بوده است. اما این رشد در زمینه کتابهای درباره خرمشهر نسبتی معنا دار نداشته است.
توزيع نسبي كتابهاي نشرشده درباره خرمشهر به تفكيك دررده موضوعي
رديف رده موضوعي فراواني درصد
1 داستان 22 89/6
2 رمان 14 38/4
3 خاطره 56 55/17
4 زندگينامه داستاني 45 10/14
5 شعر 50 67/15
6 كودك ونوجوان 14 38/4
7 اطلس و راهنما 14 38/4
8 تحليل سياسي 16 01/5
9 تحليل نظامي 16 01/5
10 نامه 6 88/1
11 هنر 6 88/1
12 جنگ ادبي وهنري 10 13/3
13 نثر ادبي 5 56/1
14 گزارش 10 13/3
15 يادواره 14 38/4
16 ساير 17 32/5
جمع كل 319 100

مقایسه سهم نسبی کتابهای منتشر شده جنگ تحمیلی به کتابهای منتشر شده با موضوع خرمشهر نشان مي‌دهد که به طور میانگین هر ساله با رشدی در حدود 22/26% همراه بوده است.
در حالیکه رشد کتابهای جنگ تحمیلی به کل کتابهای چاپ شده در سال به مراتب بیشتر از آن است. تنوع محتوایی کتابهای منتشر شده درباره جنگ تحمیلی بسیار گسترده است. اگر چه تا به حال تقسیم‌بندی‌های گوناگونی از آثار نوشته شده درباره جنگ ارائه شده است اما بسیاری از آنها از جامعیت تام علمی برخوردار نبوده است و البته روشن است که فهرست استاندارد علمی و طبقه بندی محتوایی گسترده‌ای به این وسیعی متسلزم پژوهش‌های عمیق است، با این حال آثار چاپ شده در زمینه جنگ را مي‌توان به گروه‌های مشخصی تقسیم کرد.
از میان گروه‌های محتوایی (خاطرات جنگ) با 483عنوان 8/28% از کل کتابهای مربوط به جنگ تحمیلی را شامل مي‌شود. تحقیقات و پژوهشهای جنگ با 311عنوان 55/18% و مجموعه داستانها با 196عنوان 69/11% و زندگی‌نامه‌‌های داستانی با 164عنوان 78/9% و داستانهای بلند و رمان 160عنوان 54/9% به ترتیب بیشترین بسامد را در فهرست کتابهای جنگ بدست آورده‌اند .

سهم نسبي كتابهاي نشرشده درباره خرمشهر درميان كتابهاي دفاع‌مقدس و كل كتب نشرشده درطي سالهاي 1381-1359
سال نشر / كل كتابهاي چاپ شده / كتابهاي مربوط به جنگ تحميلي / كتابهاي درباري خرمشهر / درصد
1359 1822 6 2 3/33
1360 1480 8 7 5/87
1361 3589 16 6 5/37
1362 5208 22 6 3/27
1363 6484 23 15 2/65
1364 5749 15 8 3/53
1365 4244 12 2 7/16
1366 4536 27 1 7/3
1367 3725 28 5 8/17
1368 7783 51 14 4/27
1369 8178 72 9 5/12
1370 7516 69 13 8/18
1371 7489 43 7 3/16
1372 8212 75 23 7/30
1373 10524 90 20 2/22
1374 11892 71 16 5/22
1375 14232 132 25 9/18
1376 15323 189 34 98/17
1377 17212 129 17 1/13
1378 21131 115 26 6/22
1379 22305 140 15 7/10
1380 26480 164 28 1/17
1381 13964 180 18 10
جمع كل 248289 1677 319 100


توزيع نسبي ناشران برترمنتشركننده كتاب درباره خرمشهر

رديف نام نشر تعدادعناوين نشرشده سهم نسبي
1 سپاه پاسداران 48 04/15
2 حوزه هنري 42 16/13
3 شاهد 6 88/1
4 وزارت ارشاد 12 16/3
5 بنيادحفظ آثاردفاع مقدس 16 79/3
6 بنيادجانبازان 7 19/2
7 كنگره سرداران 17 32/5
8 كانون پرورش فكري كودكان ونوجوانان 17 32/5
9 ناشرمولف 12 76/3
10 برك 12 76/3
11 صرير 8 50/2
12 نامشخص 12 76/3
13 مدرسه 4 25/1
14 كيهان 5 56/1
15 سايرناشران 105 91/32
جمع كل 319 100
از میان 319 عنوان کتاب درباره خرمشهر 290عنوان آن را مردان پدید آورده‌اند. 8عنوان فاقد نام پدید آورنده و 21عنوان را زنان تالیف کرده‌اند. به این معنا 9/90%آثار درباره خرمشهر را مردان تالیف کرده‌اند ونقش زنان در این میان تنها 6/6% بوده است.
به جز یک مورد که خاطرات زنان حاضر در خرمشهر بوده. ده عنوان مجموعه شعر شاعران زن هم دیده مي‌شود. سه عنوان اثر داستانی از زنان داستان نویس و در بقیه عنوانها زنان نقش گردآورنده و بازنویس داشته‌اند .
توزیع جنسی پدید آورندگان کتابهای منتشر شده در باره خرمشهر :
ردیف پدید آورندگان تعداد درصد
1 پدید آورندگان مرد 290 9/90
2 پدید آورندگان زن 21 6/6
3 بدون نام پدید آورنده 8 50/2
جمع کل آثار 319 100
منابع و ماخذ:
1- كتاب بررسي وضعيت نشر كتاب دفاع مقدس. مركز مطالعات و تحقيقات فرهنگي وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي
2- اين گزارش ازپژوهش "كتاب شناسي‌ خرمشهر" گروه پژوهش‌هاي راهبردي و بنيادي معاونت فرهنگي بنياد شهيد استخراج شده است.
حزب‌ بعث‌ و جنگ‌ (1) نوشته‌ خالد حسين‌النقيب‌؛ مترجم‌: محمّدحسين‌ زوّاركعبه‌.ـ تهران‌: سازمان‌ تبليغات‌اسلامي‌، حوزه‌ هنري‌، 1369
حزب‌ بعث‌ و جنگ‌ (2)/ خالد حسين‌النقيب‌؛ مترجم‌: محمّدحسين‌ زواركعبه‌.ـ تهران‌: سازمان‌ تبليغات‌اسلامي‌، حوزه‌ هنري‌، 1368. 136 ص‌.
آتش‌ در باران‌: يادداشتهاي‌ روزانه‌ شهيد غلام‌عبّاس‌ قنادان‌/ گردآورنده‌: زهرا زوّاريان ـ تهران‌: حوزه‌ هنري‌، 1374.
آخرين‌ گزارش‌/ ياسر هشترودي‌. ، حوزه‌ هنري‌، (چاپ‌اول‌): 1371.
پا به‌ پاي‌ باران‌، دو گزارش‌ از خرّمشهر/ نوشته‌ مرتضي‌ سرهنگي‌، هدايت‌الله بهبودي‌. تهران‌: حوزه‌ هنري‌، 1369.
خاطرات‌ سردار شهيد رضا نورمحمّدي‌، در طول‌ سال‌هاي‌ دفاع‌ مقدّس‌/ نويسنده‌ رضا نورمحمّدي‌، تهران‌: نشرشاهد، 1378.
دشت‌ عبّاس‌/ محمّدرضا خليلي‌.ـ تهران‌: سازمان‌ تبليغات‌ اسلامي‌، حوزه‌ هنري‌، 1372.
سفر: يادداشتهاي‌ روزانة‌ شهيد حسين‌ كهتري‌/ حسين‌ كهتري‌. تهران‌: حوزة‌هنري‌ 1375.
675 ‌[ششصد و هفتاد و پنج] روز در جبهه‌، خاطرات‌ شهيد عبدالرّضا سوري‌/ عبدالرّضا سوري‌. تهران‌: اطّلاعات‌، 1364.
يادداشتهاي‌ خرّمشهر: نامه‌ها و يادداشتهاي‌ شهيد بهروز مرادي‌/ به‌ كوشش‌ دفتر ادبيات‌ و هنرمقاومت‌. تهران‌: حوزه‌ هنري‌، 1370.
آبادان‌ و خرمشهر (به‌ روايت‌ تصوير)/ عكّاس‌ و مجري‌ علي‌اكبر آقاجري‌؛ متن‌ علي‌ فرخ‌مهر؛ آبادان‌: پرسش‌، (چاپ‌ اول‌): 1381.
باد و باران‌/ مريم‌ جمشيدي‌.ـ تهران‌: سازمان‌ پژوهش‌ و برنامه‌‌ريزي‌ آموزشي‌، انتشارات‌ مدرسه‌، (چاپ‌ دوم‌):1379.
جايي‌ كه‌ آسمانش‌ آيينه‌ كاريست‌/ نويسنده‌ راضيه‌ تجار.ـ تهران‌: نسل‌ كوثر، (چاپ‌ اول‌): 1378.
حضور، مجموعه‌ داستان‌/ فيروز زنوزي‌ جلالي‌. كرج‌: دلوار، (چاپ‌ اول‌): 1381.
خاطرات‌ يك‌ سرباز/ قاضي‌ ربيحاوي‌.ـ تهران‌: ققنوس‌، (چاپ‌ اول‌): 1360.
خانه‌ جديد: مجموعه‌ داستان‌/ قاسمعلي‌ فراست‌ .ـ تهران‌: برگ‌، (چاپ‌ اول‌): 1376.
داستانهاي‌ ناتمام‌/ بيژن‌ نجدي‌.ـ تهران‌: نشر مركز، (چاپ‌ اول‌): 1380.
در حاشيه‌ شط‌، مجموعه‌ داستان‌/ به‌ كوشش‌: م‌. ح‌. ملك‌جعفريان‌. تهران‌: سازمان‌ تبليغات‌ اسلامي‌، حوزه‌هنري‌، 1370.
روزهاي‌ مقاومت‌ در خرمشهر/ نوشته‌ پرويز مسجدي‌.ـ بي‌جا: چاپ‌ و صحافي‌ گارسه‌؛ پخش‌ كتابخانه‌كوچك‌ (چاپ‌ اول‌): 1360.
روزي‌ كه‌ خورشيد سوخت‌/ فيروز زنوزي‌ جلالي‌.ـ تهران‌: برگ‌، (چاپ‌ اول‌): 1370.
سرزمين‌ پدري‌: دوازده‌ داستان‌ كوتاه‌/ احمد شاكري‌؛ تهران‌: بنياد مستضعفان‌ و جانبازان‌ انقلاب‌ اسلامي‌ (چاپ‌ اول‌): 1379.
شبي‌ تا صبح‌، مجموعه‌ داستان‌/ غلامرضا عيدان‌.ـ تهران‌: حوزه‌ هنري‌، 1368.
اسكاد روي‌ ماز 543/ نوشته‌ فيروز زنوزي‌جلالي‌.ـ تهران‌: كيهان‌، (چاپ‌ اول‌): 1376.
حته‌، شط‌ و مرداب يوسف‌ عزيزي‌بني‌طرف‌.ـ تهران‌: يوسف‌ عزيزي‌بني‌طرف‌، 1370.
دشت‌ خضرا/ رنجبر گل‌محمّدي‌.ـ تهران‌: مؤسّسة‌ نشر فرهنگي‌ و تحقيقاتي‌ پيام‌ نينوا، 1374.
عشق‌ را باور كنيم‌؟/ علي‌ فرخ‌مهر.ـ تهران‌: نشر عابد، (چاپ‌ اول‌): 1381.
عشق‌ را بيرون‌ مي‌كنند/ ‌هادي‌ خرمالي‌.ـ گرگان‌: مختومقلي‌ فراغي‌، (چاپ‌اول‌): 1378.
فردا/ فاطمه‌ حسن‌وند؛ تهران‌: نيروي‌ مقاومت‌ بسيج‌، (چاپ‌ اول‌): 1378.
ماه‌ تمام‌ بود/ نوشته‌ حسينعلي‌ جعفري‌.ـ تهران‌: كيهان‌، (چاپ‌ اول‌): 1376.
پشت‌ به‌ سايه‌ها و صداها/ ضياءالدين‌ شفيعي‌؛ مزامير، 1376.
چلچله‌ها/ محمود گلابدره‌يي‌.ـ تهران‌: خجسته‌، (چاپ‌ اول‌): 1380.
در جست‌ و جوي‌ من‌/ نويسنده‌ منيژه‌ جانقلي‌.ـ تهران‌: بنياد مستضعفان‌ و جانبازان‌ انقلاب‌ اسلامي‌،معاونت‌ فرهنگي‌، اجتماعي‌ و هنري‌، دفتر هنر و ادبيات‌ ايثار، (چاپ‌ اول‌): 1378.
روزهاي‌ جهنّمي‌/ نويسنده‌ عبدالجبّار اسدي‌هويزيان‌.ـ اهواز: موعود، 1363.
سرود مردان‌ آفتاب‌/ غلامرضا عيدان‌.ـ تهران‌: سازمان‌ تبليغات‌ اسلامي‌، حوزه‌ هنري‌، 1368.
ضيافت‌ به‌ صرف‌ گلوله‌، رمان‌/ نويسنده‌ مجيد قيصري‌.ـ تهران‌: پاليزان‌، (چاپ‌ اول‌): 1380.
كودكي‌هاي‌ زمين‌/ جمشيد خانيان‌. تهران‌: نشر صرير، 1376.
گيسو/ مؤلف‌ قاضي‌ ربيحاوي‌.ـ تهران‌، قاضي‌ ربيحاوي‌، (چاپ‌ اول‌): 1372.
مادر با سرفه‌هايش‌/ تاليف‌ عبدالمجيد رحمانيان‌.ـ تهران‌: اميد آزادگان‌، (چاپ‌ اول‌): 1380
نخل‌هاي‌ بي‌ سر/ قاسمعلي‌ فراست‌.ـ تهران‌: اميركبير، (چاپ‌ اول‌): 1367. ص‌:216
از حنجره‌هاي‌ شرقي‌، شعر شاعران‌ حوزه‌هاي‌ علميه‌/ به‌ كوشش‌ عبدالرضا رضايي‌نيا؛ تهران‌: سازمان‌ تبليغات‌ اسلامي‌، حوزه‌ هنري‌، (چاپ‌ اول‌): 1373.
از رزم‌، از پرواز، مجموعه‌ شعر دفاع‌ مقدّس‌/ گردآوري‌ شوراي‌ شعر كنگره‌. كنگره‌ بزرگداشت‌سرداران‌ شهيد سپاه‌ و 36 هزار شهيد استان‌ تهران (چاپ‌ دوم‌): 1378.
از سنگر شعر در جبهه‌ جنگ‌.ـ تهران‌: وزارت‌ ارشاد اسلامي‌، اداره‌كل‌ انتشارات‌ و تبليغات‌، 1363.
پشت‌ دروازه‌هاي‌ خونين‌ شهر، مجموعه‌ شعر/ به‌ كوشش‌ مهدي‌ خليليان‌.ـ تهران‌: شوراي‌ هماهنگي‌تبليغات‌ اسلامي‌، نشر هماهنگ‌، 1377.
خاك‌، خون‌، حماسه‌/ به‌ كوشش‌ شيرينعلي‌ گلمرادي‌.ـ تهران‌: بنياد حفظ‌ آثار و ارزشهاي‌ دفاع‌ مقدّس‌ (چاپ‌ اول‌): 1375. (مجموعه‌ شعر دفاع‌ مقدّس‌ ويژه‌ خرّمشهر).
شعر جنگ‌/ وزارت‌ ارشاد اسلامي‌، اداره‌ كل‌ تبليغات‌ و انتشارات‌.ـ تهران‌: وزارت‌ ارشاد اسلامي‌، اداره‌ كل‌انتشارات‌ و تبليغات‌، 1362.
طلايه‌داران‌ نبرد حق‌ عليه‌ باطل‌: مجموعه‌‌ اشعار / سراينده‌ اسدالله محمّدصادقي‌.ـ قم‌: ناصر، (چاپ‌ اول‌): 1378.
گزيده‌ شعر جنگ‌ و دفاع‌ مقدّس‌/ انتخاب‌ و توضيح‌ حسن‌ حسيني‌.ـ تهران‌: حوزه‌هنري‌، (چاپ‌ اول‌): 1381.
مجموعه‌ اشعار جنگ‌/ به‌ كوشش‌ محمود شاهرخي‌، عباس‌ مشفق‌ كاشاني‌.ـ تهران‌: اميركبير، (چاپ‌ اول‌):1367
مريم‌ها و شقايق‌ها: كنگره‌ بررسي‌ نقش‌ زنان‌ در دفاع‌ و امنيّت‌/ سفارش‌ بسيج‌ خواهران‌ نيروي‌مقاومت‌؛ به‌ اهتمام‌ حسين‌ اسرافيلي‌، پرويز بيگي‌ حبيب‌آبادي‌، شيرينعلي‌ گلمرادي‌.
هفتمين‌ كنگره‌ سراسري‌ شعر ميلاد آفتاب‌، آذرماه‌ 1376.ـ خميني‌ شهر: دبيرخانه‌ كنگره‌سراسري‌ شعر ميلاد آفتاب‌، (چاپ‌ اول‌): 1376.
در خون‌ شكفت‌ خرمشهر/ تهيّه‌ و تنظيم‌ اداره‌ كل‌ تبليغات‌ و انتشارات‌ وزارت‌ ارشاد اسلامي‌.ـ تهران‌: وزارت‌ارشاد اسلامي‌، اداره‌ كل‌ تبليغات‌ و انتشارات‌، 1362.
روزهاي‌ مقاومت‌ در خرمشهر/ نوشته‌ پرويز مسجدي‌.ـ بي‌ جا: چاپ‌ و صحافي‌ گارسه‌؛ پخش‌ كتابخانه‌كوچك‌ (چاپ‌ اول‌): 1360.
برگزيده‌ها (1): مجموعه‌ داستانها و خاطرات‌ برگزيده‌ مسابقه‌ هفته‌ بزرگداشت‌ جنگ‌ تحميلي‌ سال‌1363/ گردآوري‌ و تنظيم‌: اداره‌ كل‌ انتشارات‌ و تبليغات‌ وزارت‌ ارشاد اسلامي‌.
بر محمل‌ بال‌ ملائك‌/ مهدي‌ شجاعي‌.ـ تهران‌: وزارت‌ فرهنگ‌ و ارشاد اسلامي‌، محراب‌ قلم‌، (چاپ‌ نهم‌) 1374.
توفيقات‌/ نوشته‌ اسماعيل‌ پزشكيان‌نژاد.ـ تهران‌: پزشكيان‌نژاد و پسران‌، (چاپ‌ اول‌): 1376.
سبز پوش‌/ از ابوالفضل‌ فاطمي‌نيا.ـ تهران‌: هيرمند، (چاپ‌ اول‌): 1380.
قطره‌ باران‌: چند نامه‌ به‌ پسرم‌ و به‌ جوانان‌ خارج‌ از كشور، شامل‌ بعضي‌ اطلاعات‌ علمي‌ درباره‌ نفت‌و .../ محمود اسماعيلي‌.ـ تهران‌: كتاب‌ زمان‌، (چاپ‌ اول‌): 1378.
نه‌، من‌ نمي‌ترسم‌/ نوشته‌ الف‌. شعبان‌ نژاد با همكاري‌ وزارت‌ ارشاد اسلامي‌.ـ تهران‌: پيام‌ آزادي‌، (چاپ‌هفتم‌): 1372.
آوارگان‌ جنگي‌ در اردوگاه‌/ نوشته‌ قدرت‌الله صلح‌ميرزايي‌؛ تهران‌: دادجو.1363
بهار در جنگ‌/ ه. عرب‌زاده‌.ـ تهران‌: بنياد شهيد، واحد فرهنگي‌، 1362.
بيست‌ و سه‌ + يك‌/ نويسنده‌ داود غفارزادگان‌؛ نقاش‌ مريم‌ خدابنده‌لو.ـ تهران‌: سپاه‌ پاسداران‌ انقلاب‌اسلامي‌، 1376.
جاسم‌ عرب‌/ بهمن‌ بيدار؛ ـ تهران‌: انجام‌ كتاب‌، [بي‌تا].
دختري‌ تنها از خرّمشهر با كوله‌‌باري‌ سنگين‌/ منيژه‌ انتخابي‌.ـ (بي‌جا: جاويد، 1363).
روزهاي‌ خرّمشهر/ نوشته‌ مرتضي‌ سرهنگي‌، تصويرگر پرويز اقبالي‌.ـ تهران‌: سازمان‌ تبليغات‌ اسلامي‌، 1376.
سقوط‌ خرّمشهر، چهارم‌ آبان‌ 1359/ محمود جوانبخت‌؛ تهران‌: كانون‌ پرورش‌فكري‌ كودكان‌ و نوجوانان‌، (چاپ‌ اول‌): 1380. شانه‌هاي‌ خاك‌ (رمان‌ زندگي‌ شهيد حسين‌ فهميده‌)/ محمّد عزيزي‌.ـ تهران‌: بنياد شهيد انقلاب‌ اسلامي‌،نشر شاهد، 1378.
مثل‌ رود پرخروش‌/ نوشته‌ بهمن‌ پگاه‌راد.ـ تهران‌: سازمان‌ تبليغات‌ اسلامي‌، حوزه‌ هنري‌، (چاپ‌ اول‌): 1380.
مثل‌ رود پرخروش‌/ نوشته‌ بهمن‌ پگاه‌راد.ـ تهران‌: سازمان‌ تبليغات‌ اسلامي‌، حوزه‌ هنري‌، دفتر ادبيات‌ و هنرمقاومت‌؛ سازمان‌ تبليغات‌ اسلامي‌، حوزه‌ هنري‌، سوره‌ مهر، (چاپ‌ اول‌): 1380. 114ص‌.
مهاجر كوچك‌/ رضا رهگذر.ـ تهران‌: كانون‌ پرورش‌ فكري‌ كودكان‌ و نوجوانان‌ 1369.
آب‌ و مهتاب‌/ جعفر ابراهيمي‌ (شاهد)، اسدالله شعباني‌، شكوه‌ قاسم‌نيا، بيوك‌ ملكي‌.تهران‌: كانون‌ پرورش‌ فكري‌ كودكان‌ و نوجوانان‌، (چاپ‌ دوم‌): 1369.
دارا انار دارد/ به‌ كوشش‌ حسين‌ حداد؛ انتخاب‌ ، 1375.
مثل‌ من‌ به‌ انتظار: مجموعه‌ شعر براي‌ نوجوانان‌/ جواد محقق‌.ـ تهران‌: سازمان‌ تبليغات‌ اسلامي‌، 1374.
از خرّمشهر بگو، خاطرات‌ كودكان‌ و نوجوانان‌/ بازنويس‌ رضابنده‌خدا.ـ تهران‌: سازمان‌ تبليغات‌ اسلامي‌،حوزه‌ هنري‌، 1374. خاطرات‌ رزمندگان‌/ نوشته‌ قاسمعلي‌ فراست‌؛ تصاوير از پرويز حيدرزاده‌.ـ تهران‌؛ كانون‌ پرورش‌ فكري‌كودكان‌ و نوجوانان‌، (چاپ‌ اول‌): 1371.
هجوم‌: 31 شهريور 1359/ احمد دهقان‌؛ تهران‌: كانون‌پرورش‌ فكري‌ كودكان‌ و نوجوانان‌، (چاپ‌ اول‌): 1380.
داستان‌ بهنام‌: بر اساس‌ زندگينامه‌ شهيد بهنام‌ محمّدي‌راد/ مؤلّف‌: داوود اميريان‌ تهران‌: بنياد شهيدانقلاب‌ اسلامي‌، 1381.
شهيد فهميده‌/ محمّدرضا اصلاني‌.ـ تهران‌: سازمان‌ پژوهش‌ و برنامه‌ريزي‌ آموزشي‌، دفتر انتشارات‌ كمك‌آموزشي‌، 1377.